LatifelerHiciv ve mizah içeren türlerden olan latifeler (fıkralar), Kırım Türklerinin folklorunda eskiden beri canlı olarak yaşamaktadır. Nasretdin Oca ve Ahmet Akay latifeleri, sadece Kırım Türklerini değil, belki de bütün dünya folklorunun içinde yer alırlar. Hiciv ve mizahî türde olan bu eserler, her millet kendine has millî hususiyetlerini aksettiren tipik tipleri yaratarak, nesilden nesile bugüne kadar ulaşmışlardır. Hiciv ve mizah Kırım Türklerinin hemen hemen her türünde görülür, ancak latifelerde bu durum çok açıktır. İnkılâba kadar latifeler değişik eserlerde, gazete ve dergilerde seyrek olsa da basılmıştır. Meselâ V. Kondaraki "Etnografia Tavridı" isimli kitabında Ahmet Akay latifelere de yer verir. İnkılaba kadar latifelerle ilgili çalışmalar yok denecek kadar azdır. Alupka Devlet Tarihî - Turmuş müzesi bu sahada önemli işler yapmıştır. Müzenin 1937 yılında neşrettiği "Nasretdin Oca ve Ahmet Akay Akkında Latifeler" isimli folklor eseri pek çok milleti Kırım Türklerinin latifeleri ile tanıştırmıştır. S. Mirer 1940'ta ilk defa "Özenbaşlı Ahmet Akay" isimli Ahmet Akay fıkralarının yer aldığı eseri neşretmiştir. Eser resimlerle süslenmiş bir masal kitabı ilâvesi ile çıkmıştır. Eserin giriş bölümünde eserle ilgili çalışmalara 1924 yılında başlandığı, ve 16 yıl süren bir çalışma olduğu, yazarın kenar bucak bütün köyleri dolaştığı ve herkesle konuşarak 500'e yakın Ahmet Akay hikâyesi, masalı latifeleri, levhaları topladığı ancak, bu esere topladığı malzemenin ancak üçte birinin alındığı belirtilmektedir. Yazar, ileride Ahmet Akay fıkralarını iki cilt halinde bastırmayı düşündüğünü, ayrıca, yakın bir gelecekte bütün bu malzemelere dayanarak Kırım Tatarlarının umumî komik eposunu "Ara da Bul" (İçşi i Naydi) başlığı altında verme ümidinde olduğunu yazar.51 Bütün bunlar da S. Mirer'in elinde Kırım folkloruna ait pek çok malzemenin bulunduğunu, ancak bu malzemenin neşredilemediği için kaybolduğunu göstermektedir. S. Mirer'in eserinde bulunan metinlerle ilgili A. Tasarov "Fukareleştirilgen Folklor" isimli makalesinde "Mirer'in kitabını her zaman karşılaşılan türde masalların toplamı diye kabul etmek mümkün değildir. Masalları söylendiği gibi yazmak, millî hususiyetini korumak gerek. Yazar bu usule riayet etmiyor. Mirer Ahmet Akay hakkında işittiklerini, bir değerlendirme yapmadan hepsini kitaba almıştır. Bu sebepten Ahmet Akay bazen aqıllı ve iyi, bazen de oldukça sersem gibi görünüyor."52 demektedir. Ayrıca bu konuyla ilgili olarak 1972 yılında Moskova'da "Prodelki Xitretsov" isimli kitap neşredilmiştir. Bu eserde Ahmet Aqay latifelerinden "Ahmet Aqay Mollağa Aqıl Ögrete" (Ahmet Akay Mollaya akıl Veriyor), "Ahmet Aqay Qarısınen Qavğa Ete" (Ahmet Akay Karısı ile Kavga Ediyor), "Tüpsiz Meti" (Dipsiz Varil), "Ahmet Aqaynın Aqıllı Tayağı" (Ahmet Akayın Akıllı Sopası) gibi fıkralar yer alır. Nasrettin Hoca ve Ahmet Akay latifeleri "Lenin Bayrağı" gazetesinin sayfalarında yer almakladır. Ancak Kırım Tatar Türkçesi ile basılmış tek Ahmet Akay fıkralarının yer aldığı kitap 1976 yılında A. Veliyev ve gazeteci R. Ahmetov taralından düzenlenmiştir. Eserin söz başı "Özenbaşlı Ahmet Akay" başlığı ile Y. Bolat tarafından yazılmış ve Zarema Trasinova tarafından resimlenmiştir. Burada şunu belirtmek gerekir ki, Zarema Trasinova bu resimleri ile 1977'de bütün cumhuriyetler arasında düzenlenen bir yarışmada ikincilik almıştır. Eseri hazırlayanlar 96 eseri sekiz guruba ayırarak değerlendirmişlerdir. Ancak ne yazık ki, eserde latifeleri anlatanlarla ilgili bilgi verilmemiştir. 51 S.Mirer, Axmet Axay Özenbaşkiy, M.,1940, s.2. 52 A.Tarasov, "Obodnenıy Folklor", Literaturnaya Gazeta, No62, 1940. |
|
Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi, Ankara 1999 - Cilt.13 Sf.51 |