Halk Yırları

Yırlar Kırım Türk sözlü edebiyatının en eski ve en geniş sahaya yayılmış türüdür.

Halk yırlarının esas önemi insanların iç dünyalarını, düşüncelerini, ahvallerini ifade etmeleridir. İnsan hayatının her safhasında yırla birlikte yaşamıştır. Daha beşikte yatan bebekken annesinin ahenkli sesiyle söylediği ayneni (ninni) ile uyumuştur. Daha sonra da sevinçlerim, kaygılarını, arzularını, ümitlerini, düşüncelerini, vatan sevgilerini, örf-âdetlerini hayata bakış tarzlarını düğünlerinde toylarında eğlenirken, çalışırken, en eski dönemlerden beri yırlar vasıtasıyla dile getirmişlerdir.

Yırlar halk sanatının müzik zaman zaman da oyunları ile yakından ilgilidir.

Yırlar halkı gerek hayat mücadelesinde gerekse zulme karşı mücadelede birleştiren ve teşkilâtlandıran bir folklor türüdür.

Kırım Türklerinin halk yırlarını, onlara akseden olayların mündericesini, mevzu ve gayelerini göz önüne alarak ikiye ayırmak mümkündür.

1.Hayat Yırları: Bu gurubun içine lirik yırlar, emek yırları, tören ve örf adet yırları (düğünlerde söylenen yırlar), çoban yırlan, şaka yırlan, beşik yırları girer.

2.Tarihî yırlar: Askerlik yırları.

Lirik-sevgi yırları tarihî yırlardan önce meydana gelmiş. Bu lirik yırlar çok eski dönemlerde meydana gelmişler.

En iyi araştırılan Kırım sözlü edebiyatı türü, yırlardır. Bu türe ait bütün eserlerin derleme, neşretme işi çok eskiden beri yapılmaktadır.

1910 yılında A. Olesnitski'nin "Kırım Türkleri'nin Yırları"³⁵ isimli derlemesi bu çalışmalara örnek teşkil edebilir. Bu eserde bulunan altmıştan fazla yır köy köy dolaşılarak derlenmiş ve yırların hem Kırım Türkçesi hem de Rusça tercümesi birlikte verilmiştir.

Ayrıca yırların sözleri cönklerde, edebiyat tarihlerinde, makalelerde yer alır. A. Samoyloviç 1915 yılında "Kırımtatarlarnın Ekinci Cian Cenki Aqqında Yırları"³⁶ isimli makalesinde iki tarihî yır metnini örnek olarak vermiş ve A. Olesnitskiy'in neşrettiği metinlerle mukayese edilerek tahlil etmiştir.

Kırım Türklerinin folkloru ile ilgili pek çok çalışması bulunan Rus folklorcularından A. Konçevski³⁷, V. Filenenko, S. Efetov³⁸ halk yırlarının toplanması ve neşri ile ilgili çalışmalar yapmışlardır.

Bütün bu çalışmalarda Anatoliy Vasilyeviç Lunaçarskii, Kırım Türklerinin şark ve garp ezgilerinin nazik bir şekilde birleşmesiyle oluşan ve diğer milletlerin ezgilerinde çok az rastlanan bir incelikle insanı hayrete düşüren yırların da bulunduğunu belirtir..."³⁹

Kırım Türklerinin halk yırlarını toplama neşretme ve yırlarla ilgili çalışmalarda millî kadrolar da çalışmışlardır. Y. Şerfedinov, A. Refatov halk yırlarını derlemişlerdir. 1925 yılında kurulan etnografik geziye katılan A. Refatov ve Y. Şerfedinov Akmescit'ten başlayarak Saravuz, Abzlar, Evpatoriya (Kerç), Kırk Çolpan, Canköy, Tüp Kenegez, Koleç-Meçet, Eski Kırım, Ay-Serez, Kapskor, Üsküt, Karasubazar'ı dolaşarak önemli malzemeler toplamışlardır.⁴⁰ Bu inceleme gezisi neticesinde A. Refatov 150'ye yakın yır, çın ve müzikli folklor numuneleri toplamıştır.

1928'de düzenlenen inceleme gezisine katılan A. Refatov bu gezide topladığı malzemeler üzerinde çalışarak, bu çalışmalarını neşretmiştir. Müzikçi Y. Şerfedinov 100'e yakın müzikli malzeme toplamış ve yazmıştır.⁴¹

1931'de Y. Şerfedinov "Pesni i Tantsı Krımskix"⁴² (Kırım Tatar Yır ve Oyunları", A. Feratov ise "Kırım Yırları"⁴³ isimli kitapları neşretmişlerdir. Bu iki derleme eser hem derlenen eserler, hem de bu eserlerle ilgili çalışmalar bakımından ilmî yönüyle oldukça önemlidir.

Bu senelerde çocuklar için de ayrı yır kitapları neşredilmiştir.⁴⁴

Y. Bolat 1939'da "Kırımtatar Yırları"⁴⁵ isimli kitabını bastırdı. Bu eserde 100'e yakın yır metni sınıflandırılarak verilmiştir.

Akmescit'teki A. S. Puşkin Adına Dil ve Edebiyat İlmî Araştırma Enstitüsü'nde 2000 beyite yakın yır bulunmaktaydı, fakat bu beyitler o dönemde neşredilmediler ve savaş yıllarında da Enstitünü'nün fondu kayboldu.

Kompozitör Y. Şerfedinov, İ. Baxşış, Edem Nalbandov, F. Aliyev gibi isimler yırları toplama, üzerlerinde çalışma ve neşretme gibi işlerle uğraşmışlardır. Uzun yıllar boyunca süren çalışma neticesinde toplanan ve dikkatle seçilen yırlar Kırım Türk kompozitörlerinden İ. Baxşış ve E. Nalbandov tarafından 1977 yılında "Sabanın Saar Vaqtında"⁴⁶ ismiyle neşredilmiştir. Bu eserde yer alan 305 yır isimlerine göre alfabetik sırayla verilmiştir. Yırların sözleri, halkın hafızasında yer alan şekliyle verilmiştir."⁴⁷

1978'de kompozitör Y. Şerfedinov'un "Yanğıray Qaytarma" (Yankılanıyor Kaytarma) isimli halk yırlarını topladığı eseri neşredilir. Bu eser hakkında A. Veliyev ve Ş. Asanov'un yazdıkları "Salmaklı Yır Cıyıntığı"⁴⁸ (Kıymetli Yır Toplamı) isimli makale "Lenin Bayrağı" gazetesinde basılmıştır. Bu makalede yazarlar Y. Şerfedinov'un hayatı boyunca süren bir çalışma olan kitabını değerlendirip tahlil etmişlerdir. Hacim bakımından oldukça geniş bir yer tutan bu çalışma, Kırım Türklerinin kültüründe önemli bir yer tutan bir eserdir. Kompozitör bu eserde 340'tan fazla halk yırını sözleri ve notaları ile vermiştir. Yırların metinleri Kırım Türkçesi ve Rusça verilmiştir. Eser on bir bölüm halinde yazılmış, kitabın sonunda da 400'e yakın ağızlarda kullanılan kelimenin sözlüğü verilmiştir. Kompozitör metinleri ağız özelliklerini koruyarak verdiğini özellikle belirtmiştir. Bu tabiî ki eserin kıymetini arttırır. Eserin müzik ve edebî redaktörlerinden biri L. N. Lebedinskiy, edebî redaktörü meşhur yazar ve gazeteci E. Ömerov'dur. L. N. Lebedinski bu esere yazdığı "Y. Şerfedinov ve Onın Sonki Eseri" adlı küçük makalesinde eserin sovyet müzika etnografyasına çok önemli bir katkıda bulunduğunu ve sovet muzıka folklorşnaslığı tarihine adının altın harflerle yazılacağını belirtir.⁴⁹

Son yıllarda Kırım Türklerinin halk yırları ile ilgili çalışmalarını kompozitör F. Aliyev yürütmektedir. F. Aliyev'in çalışmaları "Lenin Bayrağı" gazetesi ve "Yıldız" dergisinde sık sık basılmaktadır. ⁵⁰

"Lenin Bayrağı" gazetesi ve "Yıldız" dergisinde halk yırlarının sözleri ve onların tarihi hakkında kıymetli malzemeler ve notalar yazılmaktadır.

35 A.Olesnitskiy, Pesni krımskix Turok, M., 1910.

36 A.Samoyloviç, "Pesni Krımskix Tatar Pro Vtoruyu Oteçestvennuyu Voynu", 1915, "Jivaya Starina" s. 410-420.

37 A.Konçevskiy, Pesni Krımskix Tatar, M., 1927.

38 V.Filonenko, S.Efetov, Pesni Krımskix Tatar, Simferopoll927.

39 A.V.Lunaçarskiy, "Predislobie k Sborniku A.K.Konçevskogo", "Pesni Krıma", M.,1929.

40 U.Bodaninskiy, Arxeologiçesoe i Etnoğrafiçeskoe Izuçeniya Tatar v Krımu, Simferopol 1930, s.11 -12.

41 A.g.e.,s.13-14

42 A.g.e.,s,13-14.

43 A.Feratov, Qrımtatar Yırları, Simferopol 1932.

44 Z. Baxareviç i A. Odabaş, Krımskotatarskie Detskie Petsni, Simferopol, 1926. A. Konçevskiy, G. Lobaçev, 8 Detskix Pesen Jrımskix Tatar,M.,1928.

45 Y.Bolat; Qrımtatar Yırları, Simferopol 1939.

46 İ.Baxşış, E.Nalbandov, Sabanın Saar Vaqtında, Taşkent 1979.

47 A.g.e.,s.4.

48 A. Veliyev,Ş.Asanov, "Salmaqlı Yır Cıyıntığı", Lenin Bayrağı, No:147,1978.

49 L.Lebedinskiy, Zvuçit Qaytarma, Taşkent 1978, s.225.

50 F.Aliyev, "Yır ve Şiir", Yıldız, No:2,1978,s.146-154. F.Aliyev, "Qrımtatar Muzıkası ve Büyük Rus Kompozitorları", Yıldız,No:3,1981, s.153-157. Vb.

Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi,  Ankara 1999 - Cilt.13  Sf.50